‘Maar je zei toch dat het mocht?’ Waar­om kin­de­ren af­spra­ken soms an­ders be­grij­pen.

Je kind zit nog lekker te spelen, terwijl jullie eigenlijk hadden afgesproken om op te ruimen. Je herinnert je kind aan de afspraak en krijgt meteen een verontwaardigde reactie: ‘Maar je zei toch dat ik nog even mocht spelen?’ En inderdaad, dat heb je gezegd. Alleen bedoelde je natuurlijk niet dat het spelen eindeloos door kon gaan.

Voor je het weet, ontstaat er een discussie. Jij hebt het gevoel dat de afspraak duidelijk was en je kind vindt dat het zich precies aan jouw woorden heeft gehouden. Maar wat als jullie allebei een andere afspraak in gedachten hadden?

Wat jij bedoelt, is niet altijd wat je zegt

Als volwassenen laten we tijdens gesprekken voortdurend informatie weg. Niet omdat we onduidelijk willen zijn, maar omdat we verwachten dat de ander de rest zelf begrijpt.

Wanneer je zegt: ‘Je mag nog even spelen’, bedoel je misschien dat je kind nog vijf minuten heeft. Of dat het huidige spelletje afgemaakt mag worden. Voor jou is dat logisch, omdat je weet dat jullie bijna moeten vertrekken. Maar je kind heeft die informatie niet automatisch op dezelfde manier geïnterpreteerd.

Het woordje ‘even’ heeft namelijk geen vaste duur. En als je niet vertelt wanneer het spelen moet stoppen, moet je kind dat zelf uit de situatie afleiden. Dat is ingewikkelder dan het lijkt.

Een kaartje omdraaien. Hoe moeilijk kan dat zijn?

Tijdens onze logopedische behandelingen komen we situaties tegen waarin kinderen woorden anders interpreteren dan wij verwachten. Een mooi voorbeeld ontstaat tijdens een eenvoudig spelletje memory.

We zeggen tegen een kind: ‘Draai het kaartje maar om.’ Wij verwachten dat het kind het kaartje omkeert, zodat de achterkant boven ligt. Maar het kind draait het kaartje een rondje op tafel. De afbeelding blijft gewoon zichtbaar.

Op het eerste gezicht lijkt het alsof de opdracht niet goed is uitgevoerd. Maar eigenlijk heeft het kind precies gedaan wat we zeiden: het heeft het kaartje omgedraaid, alleen op een andere manier dan wij bedoelden.

Zo'n moment laat zien hoeveel betekenis wij als volwassenen vanzelfsprekend vinden. Wij kennen de spelregels van memory en vullen daarom automatisch in wat ‘omdraaien’ in deze situatie betekent. Een kind moet die betekenis nog koppelen aan de context. En precies dat gebeurt ook bij afspraken thuis.

Begrijpen wat er tussen de regels staat

Binnen de logopedie kijken we niet alleen naar de woorden die een kind kent of de zinnen die het begrijpt. We kijken ook naar hoe een kind taal gebruikt en interpreteert in verschillende situaties. Dat noemen we pragmatiek: het begrijpen en gebruiken van taal binnen een bepaalde context.

Denk bijvoorbeeld aan een ouder die zegt: ‘Het is hier wel een rommeltje.’ Een kind kan dit opvatten als een opmerking over de kamer, terwijl de ouder eigenlijk bedoelt: ‘Ik wil dat je je speelgoed opruimt.’

Of aan de uitspraak: ‘We gaan zo weg.’ Voor een volwassene betekent dat misschien dat de jassen alvast aangetrokken moeten worden. Een kind kan denken dat het voorlopig nog gewoon verder kan spelen.

Om de bedoeling te begrijpen, moet een kind dus meer doen dan luisteren. Het moet ook rekening houden met de situatie, eerdere afspraken en wat de ander waarschijnlijk verwacht. Deze vaardigheden ontwikkelen zich gedurende de kindertijd. Hoe gemakkelijk een kind zulke informatie begrijpt, verschilt per leeftijd, ervaring en situatie.

Is mijn kind dan echt in de war, of probeert het onder de afspraak uit te komen?

Dat is misschien wel de lastigste vraag. Want natuurlijk zijn er ook kinderen die heel goed weten wat er bedoeld wordt, maar liever nog even doorgaan met spelen. Kinderen ontdekken grenzen, onderhandelen en proberen invloed uit te oefenen op hun omgeving.

Toch is het interessant om niet meteen van die verklaring uit te gaan. Wanneer een kind zegt: ‘Maar dat zei je niet!’, kan daar soms een oprecht verschil in interpretatie achter zitten.

Je kunt dan vragen: ‘Wat dacht jij dat we hadden afgesproken?’ Het antwoord kan verrassend zijn. Misschien dacht je kind dat het nog één heel spel mocht spelen, terwijl jij één minuut bedoelde. Of misschien had het helemaal niet begrepen dat er een eindtijd was.

Door eerst nieuwsgierig te zijn naar de interpretatie van je kind, ontdek je waar het misverstand mogelijk is ontstaan. Dat betekent overigens niet dat je de grens moet loslaten. Je kunt begrip tonen voor de verwarring en tegelijkertijd duidelijk blijven over wat er nu moet gebeuren.

Drie verrassende manieren om thuis anders naar afspraken te kijken

1. Speel eens de 'letterlijke ouder'

Laat je kind jou een eenvoudige opdracht geven, bijvoorbeeld tijdens het tekenen, bouwen of opruimen. Voer die opdracht vervolgens eens heel letterlijk uit. Zegt je kind: ‘Zet de auto daar’, vraag dan waar 'daar' precies is. Of zet de auto op een plek die grammaticaal gezien best kan, maar duidelijk niet de bedoeling was.

Maak er een grappig spelletje van. Kinderen ontdekken zo dat woorden niet altijd voldoende zijn om duidelijk te maken wat je bedoelt. En misschien ontdek je zelf hoe vaak je verwacht dat iemand jouw gedachten kan raden.

2. Ga op zoek naar de onzichtbare woorden

Probeer eens een dag te letten op woorden als ‘straks’, ‘even’, ‘zo’, ‘netjes’ en ‘bijna’. We gebruiken ze voortdurend, maar wat betekenen ze eigenlijk?

Neem bijvoorbeeld: ‘Ruim je kamer netjes op.’ Voor jou betekent dat misschien dat alle spullen in de kast liggen en de vloer leeg is. Voor je kind kan het betekenen dat de knuffels weer op bed liggen.

Vraag eens: ‘Hoe ziet netjes opgeruimd er volgens jou uit?’ Misschien ontdek je dat jullie allebei een heel ander eindresultaat voor ogen hebben. Je kunt daarna samen bepalen wat er precies bij de afspraak hoort.

3. Draai de rollen eens om: wat bedoelde ik eigenlijk?

Tijdens een rustig moment kun je een klein raadspelletje doen. Zeg bijvoorbeeld: ‘Poeh, wat is het hier koud!’ Vraag je kind vervolgens wat je daarmee zou kunnen bedoelen.

Misschien wil je alleen vertellen dat je het koud hebt. Maar misschien hoop je eigenlijk dat iemand het raam dichtdoet. Beide interpretaties kunnen kloppen.

Bedenk samen meer van dit soort uitspraken. Bijvoorbeeld: ‘Wat staat de televisie hard!’ of ‘Wat liggen er veel schoenen in de gang!’ Zo ontdekt je kind spelenderwijs dat mensen soms iets anders bedoelen dan ze letterlijk zeggen.

Het doel is niet dat je kind voortaan altijd jouw verborgen bedoeling raadt. Juist het gesprek over de verschillende mogelijkheden maakt deze oefening waardevol.

Misschien luisterde je kind beter dan je dacht

Een discussie over een afspraak voelt al snel alsof je kind niet wil luisteren. Zeker wanneer je het idee hebt dat je iets al meerdere keren hebt uitgelegd. Maar luisteren en begrijpen zijn niet precies hetzelfde. En begrijpen wat letterlijk gezegd wordt, betekent nog niet dat je ook begrijpt wat iemand ermee bedoelt.

Soms helpt het daarom om niet nóg een keer dezelfde afspraak te herhalen, maar om even te onderzoeken welke betekenis je kind eraan heeft gegeven.

Want misschien is de vraag niet waarom je kind zich niet aan de afspraak houdt. Misschien hadden jullie allebei een andere afspraak gehoord.

Bronnen

• American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Components of Social Communication. https://www.asha.org/practice-portal/clinical-topics/social-communication-disorder/components-of-social-communication/

• Nederlands Jeugdinstituut (NJi). Kind 6–12 jaar: Zelfstandigheid, structuur bieden en grenzen stellen. https://www.nji.nl/kennis/ontwikkeling/kind-6-12-jaar-zelfstandigheid-structuur-bieden-grenzen-stellen

• Nederlands Jeugdinstituut (NJi). Tips: zo maak je regels en afspraken over mediagebruik. https://www.nji.nl/kennis/mediaopvoeding/tips-zo-maak-je-regels-afspraken-over-mediagebruik